Tiếng Anh của thập niên 90 và tiếng Anh của giới trẻ hiện nay vừa nối tiếp nhau, vừa khác nhau rất rõ ở từ vựng, phong cách giao tiếp và ảnh hưởng của công nghệ. Bức tranh chung là: từ một ngôn ngữ chịu tác động của “digital boom” sơ khai, tiếng Anh đã chuyển sang thời kì bùng nổ mạng xã hội, nơi slang lan truyền với tốc độ “ánh sáng”.

 

Bối cảnh: từ “web” đến “yeet”

Trong thập niên 90, tiếng Anh bước vào thời kì bùng nổ công nghệ: những từ như “web”, “Google”, “spam”, “blog” bắt đầu xuất hiện và phản ánh sự trỗi dậy của internet. Đây là giai đoạn hình thành các khái niệm nền tảng cho giao tiếp số, nhưng tốc độ lan truyền của từ mới vẫn còn tương đối chậm, chủ yếu qua TV, báo in và những nhóm người dùng internet đầu tiên. Ngày nay, với mạng xã hội và internet tốc độ cao, slang và cách dùng từ mới của Gen Z có thể lan ra toàn cầu chỉ trong vài ngày, tạo nên một “internet culture” riêng với vốn từ vựng khổng lồ và thay đổi liên tục.

 

Từ vựng: “phat”, “web” vs “slay”, “no cap”

Tiếng Anh thập niên 90 nổi bật với hai mảng từ vựng:

• Từ vựng công nghệ mới: “web”, “blog”, “Google” (ban đầu là tên thương hiệu rồi trở thành động từ), “spam”, “emoji”, “cloud”, “metaverse”, phản ánh sự số hóa đời sống.

• Slang đời sống: nhiều từ gắn với văn hóa pop và hip-hop, nhấn mạnh tính originality (gốc, thuở ban đầu), dùng để thể hiện bản sắc cá nhân và vị thế xã hội, như “phat” (tuyệt, ngầu), “baller” (giàu, thành công), “loser”.

Tiếng Anh của giới trẻ hiện nay lại có kho slang mạnh hơn, lan rộng hơn và “đa chức năng” hơn:

• Những từ như “slay” (làm rất xuất sắc), “flex” (khoe), “yeet” (ném mạnh, hét lên vì phấn khích), “drip” (style ngầu) xuất hiện dày đặc trong giao tiếp thường ngày và trên mạng.

• Hệ thống viết tắt và cụm từ như FOMO (fear of missing out), IRL (in real life), W/L (win/loss), “fam” (bạn bè thân như gia đình), “woke” (ý thức chính trị/xã hội) phản ánh lối sống gắn liền với thế giới online và các vấn đề xã hội.

Nếu tiếng Anh của 90s “đặt nền móng” cho ngôn ngữ số, thì tiếng Anh của Gen Z đã “bão hòa” ngôn ngữ số và đưa nó thành chuẩn giao tiếp thường ngày.

 

Phong cách giao tiếp: thư tay, email vs chat, meme

Ở thập niên 90, email, chat room và tin nhắn SMS bắt đầu phổ biến, kéo theo nhu cầu rút gọn câu chữ để gõ nhanh hơn. Những viết tắt như “bc”, “bf/gf”, “cya”, “k”, “y” đã manh nha, và David Crystal gọi chung là “netspeak” – một dạng ngôn ngữ mạng với cách viết không chuẩn, bỏ dấu câu, dùng ký hiệu lạ, cố ý sai chính tả. Tuy vậy, ranh giới giữa văn viết trang trọng (trên báo, sách, thư từ) và văn viết không trang trọng (chat, SMS) vẫn còn khá rõ.

Ngày nay, giới trẻ dùng tiếng Anh trong:

• Tin nhắn, comment, caption, meme, video ngắn;

• Giao tiếp đa nền tảng (Facebook, TikTok, Discord, game, v.v.).

Điều này khiến những đặc điểm của “netspeak” – viết tắt, thiếu dấu câu, biểu tượng cảm xúc, từ ghép sáng tạo – tràn sang mọi ngóc ngách giao tiếp, thậm chí ảnh hưởng tới cách viết học thuật nếu người học không đủ ý thức phân biệt register. Meme, GIF, emoji, reaction giờ không chỉ “trang trí” mà còn là một phần nghĩa, thay thế cho cả câu mô tả cảm xúc.

 

Tốc độ biến đổi và mức độ toàn cầu hóa

Trong thập niên 90, slang và biến thể tiếng Anh chủ yếu gắn với địa phương và một số cộng đồng văn hóa cụ thể, chẳng hạn những biến đổi phát âm ở Dublin được giới trẻ lan ra thành dạng phát âm “supraregional” nhưng vẫn trong phạm vi Ireland. Mặc dù tiếng Anh đã là ngôn ngữ toàn cầu, nhiều biến thể vẫn lan truyền tương đối chậm, qua di cư, phim ảnh, âm nhạc.

Ngược lại, tiếng Anh của giới trẻ hiện nay mang tính toàn cầu ngay từ “khoảnh khắc ra đời”:

• Một slang mới trên TikTok có thể được thanh thiếu niên ở nhiều quốc gia dùng chỉ sau vài ngày.

• Sự pha trộn giữa tiếng Anh và ngôn ngữ bản địa trong comment, caption (code-mixing) rất phổ biến, hình thành nên các “dialect” online gắn với cộng đồng fan, game, K-pop, v.v.

Điều này tạo ra thách thức mới: người học phải liên tục cập nhật và đồng thời biết “lọc nhiễu” để không mang toàn bộ ngôn ngữ mạng vào những bối cảnh trang trọng.

 

Ví dụ minh họa

Cùng một ý khen “Rất tuyệt!”, ta có thể thấy:

• 90s: “That’s phat!” (cực ngầu, rất tuyệt – nhưng giờ đã cũ).

• 2020s: “You slayed it!”, hoặc “That’s such a flex.”, hoặc đơn giản là “W!”.

• Nhìn từ góc độ dạy và học, tiếng Anh của thập niên 90 giống như bản “beta” của ngôn ngữ số, còn tiếng Anh giới trẻ hiện nay là phiên bản “full option”: giàu slang, giàu ký hiệu, thay đổi nhanh và mang tính toàn cầu, nhưng cũng đi kèm nguy cơ làm mờ ranh giới giữa chuẩn mực và phi chuẩn trong giao tiếp.