Đại dương đỏ hay đại dương xanh: Doanh nghiệp nên cạnh tranh hay tạo ra cuộc chơi mới?


1. Khi cạnh tranh không còn là con đường duy nhất để thành công

Hãy tưởng tượng bạn muốn mở một quán cà phê tại một thành phố đã có hàng trăm quán cà phê khác. Để thu hút khách hàng, bạn có thể giảm giá, cải thiện chất lượng đồ uống, thiết kế không gian đẹp hơn hoặc triển khai nhiều chương trình khuyến mãi. Tuy nhiên, các đối thủ cũng có thể làm điều tương tự. Cuộc cạnh tranh ngày càng gay gắt, lợi nhuận có thể bị thu hẹp và doanh nghiệp phải liên tục tìm cách vượt lên đối thủ.

Đó chính là hình ảnh điển hình của một thị trường cạnh tranh khốc liệt – hay còn gọi là Đại dương đỏ (Red Ocean).

Nhưng nếu thay vì mở một quán cà phê thông thường, bạn xây dựng một mô hình kết hợp cà phê, không gian làm việc chung, hoạt động giao lưu và các lớp học kỹ năng thì sao? Bạn không chỉ bán cà phê mà còn mang đến một trải nghiệm hoàn toàn khác biệt cho khách hàng.

Đây chính là tư duy của Đại dương xanh (Blue Ocean): thay vì tìm cách chiến thắng trong cuộc cạnh tranh hiện tại, doanh nghiệp tìm cách tạo ra một không gian thị trường mới, nơi sự cạnh tranh trực tiếp trở nên ít quan trọng hơn.

Hai chiến lược này được giới thiệu và phát triển nổi bật trong cuốn sách Blue Ocean Strategy (Chiến lược Đại dương xanh) của hai học giả W. Chan Kim và Renée Mauborgne.

2. Chiến lược Đại dương đỏ: Khi doanh nghiệp phải chiến đấu để giành thị phần

Đại dương đỏ là những thị trường đã tồn tại, nơi các doanh nghiệp cùng hoạt động trong một ngành và cạnh tranh để thu hút khách hàng.

Sở dĩ được gọi là Đại dương đỏ vì cuộc cạnh tranh khốc liệt giữa các đối thủ được hình tượng hóa như một cuộc chiến khiến đại dương nhuốm màu đỏ.

Trong chiến lược này, doanh nghiệp thường tập trung vào:

  • Giành thị phần từ các đối thủ cạnh tranh.

  • Giảm giá để thu hút khách hàng.

  • Nâng cao chất lượng sản phẩm và dịch vụ.

  • Cải thiện hiệu quả hoạt động và tiết kiệm chi phí.

  • Xây dựng thương hiệu và tạo sự khác biệt so với đối thủ.

Ví dụ: Thị trường điện thoại thông minh

Apple, Samsung, Xiaomi và nhiều thương hiệu khác đang cạnh tranh trong cùng một thị trường. Các doanh nghiệp liên tục cải tiến camera, thiết kế, hiệu năng, công nghệ và giá bán nhằm thu hút người tiêu dùng.

Khi một thương hiệu giới thiệu tính năng mới, các đối thủ cũng nhanh chóng nghiên cứu và phát triển những sản phẩm tương tự. Do đó, doanh nghiệp phải liên tục đổi mới để duy trì vị thế cạnh tranh.

Đây là một ví dụ điển hình về Đại dương đỏ: thị trường đã được xác lập, khách hàng đã tồn tại và các doanh nghiệp phải tìm cách giành lợi thế trước đối thủ.

3. Chiến lược Đại dương xanh: Không cạnh tranh trực tiếp, hãy tạo ra giá trị mới

Nếu Đại dương đỏ tập trung vào việc cạnh tranh trong thị trường hiện hữu, Đại dương xanh hướng đến việc kiến tạo không gian thị trường mới và tạo ra nhu cầu mới.

Điểm cốt lõi của chiến lược này là Đổi mới giá trị (Value Innovation). Doanh nghiệp không đơn thuần tạo ra sản phẩm tốt hơn đối thủ mà tìm cách tạo ra giá trị vượt trội cho khách hàng, đồng thời kiểm soát chi phí để xây dựng lợi thế kinh doanh.

Một số đặc điểm nổi bật:

  • Tìm kiếm những nhu cầu chưa được đáp ứng của khách hàng.

  • Tạo ra thị trường mới thay vì chỉ tranh giành khách hàng hiện có.

  • Phá vỡ những giới hạn và quan niệm truyền thống của ngành.

  • Kết hợp khác biệt hóa với kiểm soát chi phí.

  • Khiến cạnh tranh trực tiếp trở nên ít quan trọng hơn.

Ví dụ: Cirque du Soleil – Tái định nghĩa ngành xiếc truyền thống

Ngành xiếc truyền thống thường cạnh tranh bằng các tiết mục biểu diễn động vật, nghệ sĩ nổi tiếng và những màn trình diễn gây kinh ngạc.

Tuy nhiên, Cirque du Soleil đã lựa chọn một hướng đi khác. Thay vì tiếp tục cạnh tranh với các rạp xiếc truyền thống, doanh nghiệp kết hợp nghệ thuật xiếc với sân khấu kịch, âm nhạc, vũ đạo và nghệ thuật kể chuyện.

Doanh nghiệp loại bỏ một số yếu tố truyền thống như biểu diễn động vật, đồng thời phát triển những trải nghiệm nghệ thuật độc đáo.

Nhờ đó, Cirque du Soleil không chỉ thu hút những khán giả yêu thích xiếc mà còn tiếp cận nhóm khách hàng yêu thích nghệ thuật biểu diễn và sẵn sàng chi trả cho những trải nghiệm giải trí cao cấp.

Thành công của doanh nghiệp cho thấy đôi khi cách tốt nhất để chiến thắng không phải là làm tốt hơn những gì đối thủ đang làm, mà là tạo ra một giá trị hoàn toàn khác biệt.

4. Làm thế nào để doanh nghiệp tạo ra Đại dương xanh?

Theo Kim và Mauborgne, một công cụ quan trọng để xây dựng chiến lược Đại dương xanh là mô hình bốn hành động (Four Actions Framework), bao gồm:

- Loại bỏ (Eliminate): Những yếu tố nào vốn được xem là đương nhiên trong ngành nhưng không còn tạo ra giá trị đáng kể?

- Cắt giảm (Reduce): Những yếu tố nào nên được giảm xuống thấp hơn tiêu chuẩn thông thường của ngành?

- Gia tăng (Raise): Những yếu tố nào cần được nâng cao vượt tiêu chuẩn của ngành?

- Hình thành (Create): Những giá trị mới nào doanh nghiệp có thể tạo ra mà ngành chưa từng cung cấp?

Bốn hành động này giúp doanh nghiệp xem xét lại mô hình kinh doanh, loại bỏ những chi phí không cần thiết và tập trung vào những giá trị thực sự quan trọng đối với khách hàng.

5. Đại dương xanh có phải lúc nào cũng tốt hơn Đại dương đỏ?

Không nhất thiết!

Đại dương xanh mang đến cơ hội tăng trưởng và hạn chế cạnh tranh trực tiếp, nhưng việc tạo ra một thị trường mới cũng đi kèm nhiều rủi ro. Doanh nghiệp có thể phải đầu tư lớn để giáo dục thị trường, thay đổi thói quen tiêu dùng và thuyết phục khách hàng chấp nhận một sản phẩm hoặc dịch vụ chưa quen thuộc.

Hơn nữa, khi một mô hình kinh doanh thành công, các đối thủ có thể nhanh chóng bắt chước. Đại dương xanh hôm nay hoàn toàn có thể trở thành Đại dương đỏ trong tương lai.

Ngược lại, chiến lược Đại dương đỏ không phải là lựa chọn sai lầm. Trong nhiều ngành, cạnh tranh trực tiếp vẫn là con đường phù hợp để doanh nghiệp tận dụng thế mạnh, phát triển thị phần và duy trì hoạt động kinh doanh.

Điều quan trọng là doanh nghiệp phải hiểu rõ năng lực của mình, đặc điểm thị trường và nhu cầu khách hàng để lựa chọn chiến lược phù hợp.

6. Bài học dành cho sinh viên: Đừng chỉ học cách cạnh tranh, hãy học cách tư duy khác biệt!

Hai chiến lược Đại dương đỏ và Đại dương xanh không chỉ dành cho các nhà quản trị hay doanh nhân. Đây còn là những tư duy hữu ích đối với sinh viên trong học tập, phát triển nghề nghiệp và khởi nghiệp.

Thay vì chỉ cố gắng đạt điểm cao hơn bạn bè, sinh viên có thể tìm kiếm những cách học sáng tạo, phát triển kỹ năng liên ngành và tạo ra những giá trị riêng biệt.

Thay vì chỉ tìm kiếm những công việc mà hàng nghìn ứng viên khác đang theo đuổi, mỗi người có thể xây dựng lợi thế bằng cách kết hợp những kỹ năng ít phổ biến hoặc phát triển chuyên môn trong một lĩnh vực mới.

Trong kinh doanh cũng vậy, một ý tưởng khởi nghiệp không nhất thiết phải là một sản phẩm hoàn toàn chưa từng xuất hiện. Đôi khi, chỉ cần nhìn nhận một nhu cầu quen thuộc dưới góc độ mới, doanh nghiệp đã có thể tìm thấy cơ hội khác biệt.

LỜI KẾT: ĐỪNG CHỈ TÌM CÁCH THẮNG TRONG CUỘC CHƠI, HÃY HỌC CÁCH TẠO RA CUỘC CHƠI MỚI!

Đại dương đỏ nhắc nhở chúng ta về tầm quan trọng của năng lực cạnh tranh. Đại dương xanh mở ra một góc nhìn rộng hơn: thành công không nhất thiết phải đến từ việc đánh bại đối thủ, mà có thể đến từ việc tạo ra những giá trị mà trước đây thị trường chưa từng có.

Trong một thế giới kinh doanh không ngừng thay đổi, tư duy khác biệt, khả năng sáng tạo và sự thấu hiểu khách hàng chính là những yếu tố giúp doanh nghiệp tìm thấy cơ hội mới.

Vậy nếu bạn là một doanh nhân tương lai, bạn sẽ chọn chiến đấu trong Đại dương đỏ hay tạo ra Đại dương xanh của riêng mình?