Hộ kinh doanh của Việt Nam hiện nay với các vấn đề cần lưu ý về chính sách thuế

Nguyễn Thị Kim Hương

Hộ kinh doanh (HKD) là một thành phần trọng yếu trong nền kinh tế Việt Nam, đóng vai trò giải quyết việc làm, luân chuyển hàng hóa tiêu dùng và tạo sinh kế cho hàng triệu gia đình. Tuy nhiên, cùng với xu thế chuyển đổi số quốc gia và nỗ lực hiện đại hóa công tác quản lý tài chính công, khung chính sách thuế đối với hộ kinh doanh đang bước vào giai đoạn chuyển biến mạnh mẽ, chuyển dần từ quản lý mang tính ước lượng (thuế khoán) sang quản lý dựa trên dữ liệu thực tế (hóa đơn điện tử, dòng tiền ngân hàng, sàn thương mại điện tử).

1. Bức tranh tổng quan về Hộ kinh doanh tại Việt Nam

Hộ kinh doanh có ưu điểm vượt trội về tính linh hoạt, thủ tục thành lập tinh gọn, bộ máy quản lý đơn giản và chế độ kế toán không phức tạp như doanh nghiệp. Đây là vườn ươm tự nhiên cho các ý tưởng khởi nghiệp nhỏ lẻ, mạng lưới bán lẻ truyền thống (chợ, cửa hàng tạp hóa), dịch vụ ăn uống và dịch vụ dân sinh.

Dù vậy, mô hình HKD bộc lộ những hạn chế cố hữu:

• Chịu trách nhiệm vô hạn: Chủ hộ phải chịu trách nhiệm bằng toàn bộ tài sản cá nhân đối với các nghĩa vụ tài chính và rủi ro kinh doanh, không có sự tách bạch tài sản như công ty TNHH hay công ty cổ phần.
• Quy mô và tư cách pháp nhân: HKD không có tư cách pháp nhân, gây hạn chế trong việc huy động vốn đầu tư lớn, phát hành trái phiếu hoặc ký kết các hợp đồng thương mại quốc tế phức tạp.
• Sức ép minh bạch hóa: Sự phát triển bùng nổ của thương mại điện tử, thanh toán không dùng tiền mặt (QR code, chuyển khoản) và giao hàng công nghệ đang xóa mờ ranh giới giữa kinh doanh truyền thống và hiện đại, đặt ra yêu cầu tất yếu về quản lý thuế bình đẳng và minh bạch.

2. Các phương pháp tính thuế và nghĩa vụ tài chính cơ bản

Theo các quy định pháp luật về quản lý thuế đối với hộ và cá nhân kinh doanh (cốt lõi là Luật Quản lý thuế, Thông tư 40/2021/TT-BTC cùng các văn bản hướng dẫn), nghĩa vụ thuế của HKD được cấu thành chủ yếu từ:

1. Lệ phí môn bài:
   • Miễn lệ phí môn bài trong năm đầu thành lập mới.
   • Miễn lệ phí môn bài nếu doanh thu từ 100 triệu đồng/năm trở xuống.
   • Mức thu từ 300.000 đến 1.000.000 đồng/năm tùy theo các bậc doanh thu (trên 100 đến 300 triệu; trên 300 đến 500 triệu; trên 500 triệu đồng/năm).
2. Thuế Giá trị gia tăng (GTGT) và Thuế Thu nhập cá nhân (TNCN):
   • Ngưỡng chịu thuế: Doanh thu trong năm dương lịch trên 100 triệu đồng mới phải nộp thuế GTGT và TNCN.
   • Công thức tính:

$$\text{Số thuế phải nộp} = \text{Doanh thu tính thuế} \times \text{Tỷ lệ \% thuế suất}$$

2. • Tỷ lệ thuế suất tính theo tỷ lệ phần trăm trên doanh thu tùy theo từng ngành nghề:
     • Phân phối, cung cấp hàng hóa: GTGT 1%, TNCN 0,5% (tổng 1,5%).
     • Dịch vụ, xây dựng không bao thầu nguyên vật liệu: GTGT 5%, TNCN 2% (tổng 7%).
     • Sản xuất, vận tải, dịch vụ có gắn với hàng hóa, xây dựng có bao thầu nguyên vật liệu: GTGT 3%, TNCN 1,5% (tổng 4,5%).
     • Cho thuê tài sản: GTGT 5%, TNCN 5% (tổng 10%).
3. Phương pháp quản lý thuế:
   • Phương pháp khoán: Áp dụng cho HKD quy mô nhỏ, kinh doanh cố định. Cơ quan thuế ấn định mức doanh thu và số thuế khoán hàng tháng/năm dựa trên tờ khai của hộ và cơ sở dữ liệu quản lý thuế.
   • Phương pháp kê khai: Bắt buộc đối với HKD quy mô lớn (dựa trên tiêu chí doanh thu hoặc lao động tương đương doanh nghiệp siêu nhỏ) hoặc hộ tự nguyện áp dụng. Hộ kê khai nộp thuế theo tháng/quý và phải thực hiện chế độ kế toán theo Thông tư 88/2021/TT-BTC.
   • Kê khai theo từng lần phát sinh: Áp dụng cho cá nhân kinh doanh không thường xuyên, không có địa điểm cố định hoặc hộ khoán đề nghị cấp hóa đơn lẻ theo từng lần.

3. Những vấn đề trọng tâm cần lưu ý về chính sách thuế

Quản lý dòng tiền qua tài khoản ngân hàng và rủi ro "ấn định thuế"

Trước đây, thanh toán tiền mặt phổ biến khiến việc giấu doanh thu ở các hộ khoán diễn ra thường xuyên. Hiện nay, với sự liên thông dữ liệu giữa cơ quan thuế, ngân hàng thương mại và các tổ chức trung gian thanh toán, toàn bộ dòng tiền thu qua mã QR, chuyển khoản tài khoản cá nhân chủ hộ đều có thể được rà soát. Nếu phát hiện doanh thu phát sinh trên tài khoản chênh lệch lớn so với mức khoán đã đăng ký mà hộ không chủ động điều chỉnh, cơ quan thuế có thẩm quyền xử phạt trốn thuế, truy thu và ấn định lại mức thuế theo Điều 50, 51 Luật Quản lý thuế.

Lộ trình hóa đơn điện tử và hóa đơn khởi tạo từ máy tính tiền

Cơ quan thuế đã và đang triển khai quyết liệt việc bắt buộc sử dụng hóa đơn điện tử có mã của cơ quan thuế, đặc biệt là hóa đơn điện tử khởi tạo từ máy tính tiền kết nối dữ liệu trực tiếp với cơ quan thuế đối với các ngành nghề bán lẻ, ăn uống, dịch vụ trực tiếp tới người tiêu dùng. Hộ kinh doanh cần chuẩn bị hạ tầng phần mềm, chữ ký số và máy tính tiền để tránh vi phạm quy định hành chính về hóa đơn.

Thuế đối với kinh doanh online và thương mại điện tử

Căn cứ Nghị định 91/2022/NĐ-CP và các văn bản chỉ đạo của ngành thuế, các sàn giao dịch thương mại điện tử (Shopee, Lazada, TikTok Shop,...) có trách nhiệm cung cấp thông tin định kỳ về doanh thu, số tài khoản, thông tin định danh của người bán cho Tổng cục Thuế. Việc "bán hàng online không đăng ký thuế" không còn là vùng an toàn. Hộ kinh doanh kinh doanh đa kênh bắt buộc phải cộng gộp toàn bộ doanh thu từ các nền tảng để kê khai trung thực.

Chế độ chứng từ đầu vào và rủi ro nguồn gốc hàng hóa

Dù tính thuế theo tỷ lệ phần trăm trên doanh thu, HKD vẫn chịu sự kiểm tra nghiêm ngặt của cơ quan Quản lý thị trường và Thuế về hóa đơn, chứng từ đầu vào hợp pháp. Việc mua hàng trôi nổi không có hóa đơn chứng từ chứng minh xuất xứ không chỉ bị xử phạt theo pháp luật thương mại, tịch thu hàng hóa mà còn bị cơ quan thuế nghi ngờ tính hợp pháp của toàn bộ chuỗi cung ứng.

4. Đề xuất định hướng cho Hộ kinh doanh

• Tách bạch tài khoản kinh doanh và tài khoản chi tiêu cá nhân: Chủ hộ nên mở một tài khoản ngân hàng riêng biệt chuyên dùng cho các giao dịch buôn bán để dễ dàng giải trình số liệu với cơ quan thuế khi kiểm tra.
• Chuẩn hóa sổ sách theo Thông tư 88/2021/TT-BTC: Dù nộp thuế theo phương pháp nào, việc duy trì tối thiểu các sổ nhật ký mua bán, sổ theo dõi tiền mặt/tiền gửi và sổ kho sẽ giúp HKD chủ động trước mọi cuộc thanh tra.
• Cân nhắc chuyển đổi lên mô hình Doanh nghiệp: Khi doanh thu tiệm cận hoặc vượt qua mốc hàng chục tỷ đồng mỗi năm, việc duy trì hình thức hộ kinh doanh vừa mang lại rủi ro pháp lý cá nhân cao (trách nhiệm vô hạn), vừa gặp bất lợi vì thuế tính trên doanh thu gộp (không được khấu trừ chi phí đầu vào nếu kinh doanh ngành biên lợi nhuận mỏng). Chuyển đổi sang Doanh nghiệp (TNHH/Cổ phần) giúp bảo vệ tài sản chủ sở hữu, hạch toán chi phí hợp lý để tối ưu thuế Thu nhập doanh nghiệp và dễ dàng tiếp cận nguồn vốn lớn.