1. Đặt vấn đề

Trong bối cảnh toàn cầu hóa và lộ trình áp dụng Chuẩn mực Báo cáo Tài chính Quốc tế tại Việt Nam (VFRS/IFRS), việc hoàn thiện khung pháp lý kế toán để phản ánh đúng bản chất kinh tế của các ngành đặc thù đang trở thành nhu cầu cấp thiết. Một trong những lĩnh vực có sự khác biệt rõ rệt nhất giữa hệ thống kế toán Việt Nam và quốc tế chính là nông nghiệp, cụ thể là kế toán tài sản sinh học (Biological Assets).

Tại Việt Nam, Bộ Tài chính đã ban hành Thông tư số 99/2025/TT-BTC (có hiệu lực từ ngày 01/01/2026) thay thế cho Thông tư 200/2014/TT-BTC, đánh dấu bước chuyển mình lớn về tư duy kế toán, tiệm cận gần hơn với IFRS (như đổi tên "Bảng cân đối kế toán" thành "Báo cáo tình hình tài chính", đề cao nguyên tắc "bản chất hơn hình thức"). Tuy nhiên, đối với mảng tài sản sinh học, sự khác biệt giữa chuẩn mực quốc tế IAS 41 (Agriculture) và chế độ kế toán mới của Việt Nam vẫn còn khoảng cách đáng kể. Bài viết này tập trung phân tích sâu về bản chất, phương pháp đo lường tài sản sinh học dưới góc nhìn của IAS 41 và Thông tư 99/2025/TT-BTC.

2. Kế toán Tài sản Sinh học theo Chuẩn mực Quốc tế (IAS 41)

2.1. Định nghĩa và Phân loại

Theo IAS 41, Tài sản sinh học được định nghĩa là một động vật hoặc cây trồng còn sống. Đặc điểm cốt lõi phân biệt tài sản sinh học với các tài sản khác là khả năng thực hiện biến đổi sinh học (Biological Transformation) – bao gồm quá trình tăng trưởng, thoái hóa, sản xuất và sinh sản.

Lưu ý quan trọng từ sửa đổi IAS 16 & IAS 41: Các loại Cây cho sản phẩm (Bearer Plants) (ví dụ: cây cao su, cây cà phê, vườn cây ăn trái phục vụ thu hoạch nông sản trong nhiều kỳ) được đưa ra khỏi phạm vi áp dụng của IAS 41 và chuyển sang hạch toán giống như tài sản cố định hữu hình theo IAS 16. Như vậy, IAS 41 chỉ tập trung quản lý các tài sản sinh học được nuôi trồng để bán (như rừng cây lấy gỗ, gia súc lấy thịt) hoặc các nông sản tại thời điểm thu hoạch.

2.2. Cơ chế Đo lường theo Giá trị Hợp lý

IAS 41 yêu cầu áp dụng mô hình Giá trị hợp lý trừ chi phí bán (Fair value less costs to sell) cho cả thời điểm ghi nhận ban đầu và tại ngày kết thúc kỳ kế toán.

Chênh lệch tăng/giảm giá trị hợp lý phát sinh từ sự biến đổi sinh học hoặc sự biến động giá trên thị trường được ghi nhận ngay vào Báo cáo kết quả hoạt động kinh doanh (P&L) trong kỳ phát sinh, thay vì hoãn lại cho đến khi tài sản được bán ra.

3. Kế toán Tài sản Sinh học theo Thông tư 99/2025/TT-BTC

3.1. Tư duy "Bản chất hơn Hình thức" trong Thông tư 99/2025/TT-BTC

Thông tư 99/2025/TT-BTC ra đời mang tính nâng cấp toàn diện về mặt tư duy, nhấn mạnh trách nhiệm giải trình và bản chất kinh tế của giao dịch. Dù vậy, do Việt Nam vẫn chưa ban hành Chuẩn mực kế toán riêng cho lĩnh vực nông nghiệp, các doanh nghiệp nông nghiệp tại Việt Nam khi vận dụng Thông tư 99 vẫn phải dựa trên Nguyên tắc giá gốc (Historical Cost) làm nền tảng chủ đạo.

3.2. Phương pháp hạch toán thực tế tại Việt Nam

Trái ngược với việc đánh giá lại theo thị trường của IAS 41, Thông tư 99/2025/TT-BTC hướng dẫn theo dõi tài sản sinh học thông qua mô hình chi phí:

• Tài sản sinh học dài hạn (vườn cây, đàn súc vật sinh sản/cho sản phẩm): Được phân loại và hạch toán như Tài sản cố định hữu hình (nhóm tài sản đặc thù). Doanh nghiệp tập hợp toàn bộ chi phí hình thành (con giống, cây giống, chi phí chăm sóc đến khi khai thác) để ghi nhận nguyên giá và thực hiện trích khấu hao định kỳ.

• Tài sản sinh học ngắn hạn (vật nuôi lấy thịt, cây ngắn ngày) và Nông sản thu hoạch: Chi phí phát sinh được tập hợp vào Tài khoản 154 (Chi phí sản xuất, kinh doanh dở dang). Khi thu hoạch hoặc đến tuổi xuất bán, kế toán kết chuyển sang Tài khoản 155 (Thành phẩm) hoặc Tài khoản 156 (Hàng hóa) dựa trên giá thành thực tế tích lũy, hoàn toàn không phản ánh giá trị tăng thêm của sự tăng trưởng tự nhiên vào doanh thu khi chưa có giao dịch bán.

4. Bảng Đối chiếu So sánh: IAS 41 vs. Thông tư 99/2025/TT-BTC

Tiêu chí	Chuẩn mực Quốc tế (IAS 41)	Chế độ Kế toán Việt Nam (TT 99/2025/TT-BTC)
Cơ sở đo lường gốc	Giá trị hợp lý trừ chi phí bán (Fair Value less costs to sell).	Giá gốc (Nguyên giá) trừ đi khấu hao/hao mòn lũy kế (Historical Cost).
Ghi nhận sự tăng trưởng tự nhiên	Có ghi nhận. Sự tăng trưởng về sinh học làm tăng giá trị tài sản và ghi nhận vào doanh thu/thu nhập trong kỳ.	Không ghi nhận. Sự tăng trưởng chỉ tích lũy ở chi phí dở dang, không tạo ra doanh thu cho đến khi bán ra thị trường.
Khấu hao tài sản	Không trích khấu hao đối với tài sản sinh học thuộc phạm vi IAS 41 (giá trị được cập nhật liên tục theo thị trường).	Bắt buộc trích khấu hao đối với các tài sản sinh học được phân loại là Tài sản cố định (như đàn bò sữa, vườn cây).
Biến động giá thị trường	Phản ánh trực tiếp vào Báo cáo kết quả hoạt động kinh doanh (P&L) tại mỗi kỳ lập BCTC.	Chỉ ghi nhận một chiều khi giá thị trường sụt giảm sâu thông qua việc lập Dự phòng giảm giá hàng tồn kho.
Trình bày BCTC	Trình bày riêng biệt chỉ tiêu "Tài sản sinh học" trên Báo cáo tình hình tài chính.	Thường gộp chung vào chỉ tiêu "Tài sản cố định hữu hình" hoặc "Hàng tồn kho" kèm theo thuyết minh chi tiết chi phí theo tính chất.

5. Đánh giá Tác động và Hệ quả đến Báo cáo Tài chính

5.1. Dưới góc nhìn IFRS (IAS 41)

• Điểm tích cực: Cung cấp thông tin mang tính cập nhật cao, phản ánh đúng "giá trị nội tại" và nỗ lực sinh học của doanh nghiệp. Một công ty chăn nuôi sở hữu đàn gia súc đang lớn mạnh sẽ thể hiện sự gia tăng tài sản ngay trên báo cáo mà không cần đợi đến lúc xuất chuồng.

• Hạn chế: Tạo ra mức độ biến động mạnh (volatility) về lợi nhuận trên báo cáo do phụ thuộc vào giá cả thị trường ảo. Ngoài ra, việc xác định giá trị hợp lý tại các nước đang phát triển thường gặp khó khăn do thiếu thị trường hoạt động (Active market) minh bạch.

5.2. Dưới góc nhìn Kế toán Việt Nam (Thông tư 99/2025/TT-BTC)

• Điểm tích cực: Đảm bảo tính thận trọng và đáng tin cậy cao vì mọi số liệu đều dựa trên hóa đơn, chứng từ chi phí thực tế. Điều này phù hợp chặt chẽ với việc kiểm tra của cơ quan thuế và giảm thiểu tính chủ quan của kế toán.

• Hạn chế: Bóp méo chu kỳ kinh doanh thực tế. Doanh nghiệp lâm nghiệp hay chăn nuôi lâu năm sẽ chịu áp lực chi phí tích lũy lớn và báo cáo lỗ/không có doanh thu trong nhiều năm đầu, sau đó lợi nhuận lại bùng nổ đột biến vào năm thu hoạch, không phản ánh đúng tiến trình tạo ra giá trị đều đặn hàng năm.

6. Kết luận và Kiến nghị kiến trúc lộ trình VFRS

Mặc dù Thông tư 99/2025/TT-BTC đã mở đường rất lớn cho việc áp dụng các nguyên tắc IFRS bằng cách chuẩn hóa cấu trúc báo cáo và nâng cao tư duy quản trị nội bộ, nhưng mảng kế toán nông nghiệp vẫn cần một bước đi chuyên biệt hơn.

Để giải quyết bài toán này trong tương lai, Việt Nam cần cân nhắc các giải pháp sau:

1. Áp dụng từng bước mô hình hỗn hợp: Đối với các doanh nghiệp niêm yết quy mô lớn trong lĩnh vực nông nghiệp, khuyến khích hoặc bắt buộc công bố thông tin bổ sung (Disclosures) về giá trị hợp lý của tài sản sinh học trên Thuyết minh báo cáo tài chính.

2. Xây dựng cơ sở dữ liệu thị trường: Bộ Tài chính phối hợp với Bộ Nông nghiệp & Phát triển Nông thôn hình thành các sàn giao dịch, bảng giá tham chiếu chuẩn cho các loại nông sản, vật nuôi chủ lực nhằm tạo cơ sở cho việc xác định "Giá trị hợp lý" một cách khách quan.

3. Ban hành chuẩn mực riêng: Hướng tới giai đoạn sau 2026, cần sớm ban hành một Chuẩn mực kế toán Việt Nam riêng về Nông nghiệp (tương đương IAS 41) để đồng bộ hóa hoàn toàn với cấu trúc của Thông tư 99/2025/TT-BTC.