Trong quản trị tài chính doanh nghiệp, Quản trị lợi nhuận (Earnings Management - EM) là việc ban quản lý chủ động can thiệp vào báo cáo tài chính nhằm đạt được mục tiêu lợi nhuận mong muốn. Hành vi này xuất phát từ lý thuyết đại diện (Agency Theory) và sự bất cân xứng thông tin (Information Asymmetry), khi nhà quản lý muốn tối đa hóa lợi ích cá nhân (như tiền thưởng, giữ ghế) hoặc đáp ứng kỳ vọng của thị trường. Để thực hiện, họ thường sử dụng hai công cụ chính: AEM và REM.

1. Quản trị lợi nhuận dựa trên cơ sở dồn tích (Accrual-based Earnings Management - AEM)

AEM là phương thức điều chỉnh lợi nhuận thông qua việc lựa chọn và vận dụng các chính sách, ước tính kế toán theo các nguyên tắc dồn tích. Do doanh thu và chi phí trong kỳ không hoàn toàn trùng khớp với dòng tiền thực tế, nhà quản lý có không gian để "xét đoán".

• Cách thức thực hiện: Thay đổi phương pháp khấu hao tài sản cố định, thay đổi phương pháp định giá hàng tồn kho, hoặc chủ động lập/hoàn nhập các khoản dự phòng (dự phòng nợ phải thu khó đòi, dự phòng giảm giá hàng tồn kho).
• Đặc điểm: AEM thường được thực hiện vào thời điểm cuối năm tài chính khi các con số kế toán đã dần hoàn thiện. Biện pháp này không làm thay đổi dòng tiền thực tế của doanh nghiệp nhưng có tính chất "vay mượn tương lai", nghĩa là các khoản dồn tích này bắt buộc phải hoàn nhập vào các kỳ sau.

2. Quản trị lợi nhuận thực tế (Real Earnings Management - REM)

Khác với AEM chỉ can thiệp trên sổ sách, REM là việc nhà quản lý can thiệp trực tiếp vào các hoạt động vận hành và kinh doanh thực tế của doanh nghiệp để làm thay đổi các con số trên báo cáo.

• Cách thức thực hiện:  

• Tăng doanh thu tạm thời: Thúc đẩy doanh số cuối kỳ bằng cách chiết khấu thương mại quá mức hoặc nới lỏng điều khoản tín dụng (cho mua chịu dễ dàng hơn).
• Cắt giảm chi phí tùy ý (Discretionary Expenses): Chủ động hoãn hoặc hủy các khoản chi cho nghiên cứu và phát triển (R&D), chi phí quảng cáo, hoặc chi phí đào tạo nhân viên.
• Sản xuất thái quá (Overproduction): Tăng sản lượng sản xuất vượt mức nhu cầu để làm giảm chi phí cố định phân bổ trên mỗi đơn vị sản phẩm, từ đó hạ giá vốn hàng bán và tăng biên lợi nhuận gộp.

• Đặc điểm: REM có thể được tiến hành linh hoạt ở bất kỳ thời điểm nào trong năm. Tuy nhiên, REM để lại hệ lụy rất lớn vì nó trực tiếp hủy hoại dòng tiền và làm giảm giá trị dài hạn của doanh nghiệp.

Sự khác biệt cốt lõi cho sinh viên nghiên cứu

Đối với sinh viên khi làm tiểu luận hoặc luận văn tốt nghiệp, cần phân biệt rõ hai khái niệm này qua các góc độ: