CBAM là gì?

Cơ chế Điều chỉnh Biên giới Carbon (Carbon Border Adjustment Mechanism – CBAM) là một trụ cột trong chiến lược khí hậu của EU, nhằm ngăn chặn “rò rỉ carbon”, tức tình trạng doanh nghiệp chuyển sản xuất sang nước có quy định môi trường lỏng lẻo hơn. Cơ chế này bảo đảm hàng nhập khẩu chịu chi phí carbon tương đương nhà sản xuất trong EU. Nói đơn giản, CBAM là một dạng “thuế carbon” đánh tại biên giới.

CBAM hiện áp dụng cho sáu nhóm hàng: xi măng, sắt thép, nhôm, phân bón, điện và hydro. Cơ chế triển khai qua hai giai đoạn:

• Chuyển tiếp (2023–2025): chưa phải mua chứng chỉ, nhưng doanh nghiệp đã phải tuân thủ nghĩa vụ báo cáo chặt chẽ.
• Chính thức (từ 1/1/2026): nhà nhập khẩu phải bù đắp tài chính cho lượng phát thải trong hàng hóa bằng cách mua chứng chỉ CBAM.

Về cách vận hành, nghĩa vụ khai báo và mua chứng chỉ thuộc về nhà nhập khẩu EU có thẩm quyền, còn nhà sản xuất ngoài EU phải cung cấp được thông tin phát thải đáng tin cậy của nhà máy. Nếu không có số liệu thực tế đã được kiểm chứng, nhà nhập khẩu sẽ phải dùng giá trị phát thải mặc định, thường bất lợi hơn.

Giá chứng chỉ gắn với giá hạn ngạch của hệ thống ETS châu Âu. Với nghĩa vụ năm 2026, giá được tính theo trung bình quý của giá đấu giá ETS, và từ năm 2027 chuyển sang trung bình tuần. Theo gói đơn giản hóa công bố tháng 10/2025, việc bán chứng chỉ bắt đầu từ tháng 2/2027, và hạn khai báo, nộp chứng chỉ cho hàng nhập năm 2026 là 30/9/2027. Mức nghĩa vụ được áp dần: hệ số CBAM năm 2026 chỉ là 2,5%, rồi tăng lên song song với việc EU cắt giảm hạn ngạch miễn phí cho doanh nghiệp nội khối đến năm 2034. Doanh nghiệp cũng được khấu trừ phần giá carbon đã nộp tại nước xuất xứ, vì vậy thị trường carbon trong nước có ý nghĩa quan trọng với Việt Nam.

Tác động đến các ngành tại Việt Nam

Ngành thép chịu tác động nặng nhất do doanh thu xuất khẩu sang EU lên tới hàng tỷ USD. Thực tế, ngay trong đợt khai báo đầu tiên của năm 2026, hàng hóa được khai báo gần như toàn bộ là sắt thép (98%), và Việt Nam nằm trong nhóm xuất xứ chính. Xi măng và phân bón gặp thêm rào cản vì phát thải gián tiếp từ điện năng tiêu thụ cũng được tính vào. Theo các chuyên gia, phương thức sản xuất phụ thuộc nhiều vào nhiên liệu hóa thạch khiến cường độ phát thải của Việt Nam cao hơn đáng kể so với mức trung bình EU, tạo ra bất lợi cạnh tranh lớn. Ngoài chi phí, tờ khai hải quan cho hàng thuộc diện CBAM còn đòi hỏi thêm hồ sơ và báo cáo mới.

Thách thức đi kèm cơ hội

CBAM cũng là chất xúc tác cho chuyển đổi xanh. Đầu tư công nghệ sạch, giảm phát thải và báo cáo minh bạch đang trở thành điều kiện thiết yếu để giữ thị trường EU. Doanh nghiệp cũng cần theo dõi giá chứng chỉ và tiến trình hình thành thị trường carbon trong nước. Đáng chú ý, EU dự định mở rộng danh mục sang các sản phẩm hạ nguồn chứa nhiều thép và nhôm, nên các ngành cơ khí, linh kiện cũng cần chuẩn bị sớm. Doanh nghiệp nào thích ứng nhanh sẽ biến thách thức thành lợi thế cạnh tranh.